Tiêu chí chấm điểm của trọng tài UFC thực ra không hề phức tạp như nhiều anh em vẫn nghĩ sau mỗi quyết định gây tranh cãi, nó chỉ đơn giản là không được giải thích rõ ràng. Để hiểu được vì sao một võ sĩ “có vẻ” thua cuộc lại được giơ tay chiến thắng, chúng ta cần mổ xẻ hệ thống 10-Point Must System và thứ tự ưu tiên của nó, từ damage hiệu quả, grappling hiệu quả, cho đến sự chủ động và kiểm soát lồng đấu. Quên mấy cái phán xét cảm tính đi, tất cả đều có luật cả.
Lật Tẩy “10-Point Must System”: Hệ Thống Xương Sống
Hệ thống điểm số trong UFC và MMA nói chung được vay mượn từ Boxing, gọi là 10-Point Must System. Nghe thì có vẻ “học thuật” nhưng bản chất rất đơn giản: người thắng hiệp được 10 điểm, người thua thường là 9, và trong các trường hợp đặc biệt thì có thể là 8 hoặc thậm chí 7.
“10-Point Must” không phải là toán học
Nhiều người mới xem hay mắc sai lầm là cộng dồn số đòn đánh. “Thằng A đấm trúng 100 cái, thằng B có 50 cái, sao A lại thua?”. Trọng tài không chấm điểm dựa trên số lượng, mà là chất lượng. Một cú đấm làm đối thủ choáng váng có giá trị hơn cả chục cú jab nhẹ chỉ để tính điểm. Hãy coi mỗi hiệp là một trận đấu nhỏ riêng biệt.
Hiệp 10-9: Cuộc chiến của sự cân bằng
Đây là điểm số phổ biến nhất, chiếm đến 90% các hiệp đấu. Khi một võ sĩ tỏ ra nhỉnh hơn một chút, dù là về striking, grappling hay kiểm soát, anh ta sẽ thắng hiệp đó với điểm 10-9. Sự “nhỉnh hơn” này không cần phải quá cách biệt, chỉ cần rõ ràng trong mắt của 3 vị giám định là đủ.
Khi nào thì có hiệp 10-8?
Một hiệp 10-8 được đưa ra khi một võ sĩ tỏ ra vượt trội hoàn toàn. Sự vượt trội này phải được thể hiện qua hai trong ba yếu tố: Dominance (Sự áp đảo), Duration (Thời gian áp đảo), và Damage (Sát thương). Ví dụ, một võ sĩ knockdown đối thủ VÀ suýt kết thúc được trận đấu bằng ground-and-pound trong một khoảng thời gian dài. Hiệp 5 trận Max Holloway vs. Calvin Kattar là một ví dụ kinh điển cho điểm 10-8.
Hiệp 10-7: Cực hiếm nhưng không phải không có
Hiệp 10-7 là trường hợp gần như tuyệt chủng, chỉ xảy ra khi một võ sĩ hủy diệt hoàn toàn đối thủ mà trận đấu không bị trọng tài cho dừng lại. Nó đòi hỏi sự áp đảo đến mức một chiều, đối thủ gần như không có bất kỳ phản kháng nào và nhận sát thương cực lớn. Nếu bạn thấy một hiệp 10-7, bạn đang chứng kiến một điều gì đó rất đặc biệt.
Damage Hiệu Quả: Yếu Tố Quyết Định “Ăn Tiền” Nhất
Đây là tiêu chí vàng, là vua của mọi tiêu chí. Khi mọi thứ khác đều cân bằng, giám định sẽ nhìn vào việc ai gây ra nhiều sát thương có tác động lớn hơn. Đây là lý do tại sao nhiều quyết định gây tranh cãi lại xảy ra.
Thế nào là “damage”?
Damage không chỉ là máu me hay mặt mũi sưng vù. Nó là những đòn đánh gây ảnh hưởng rõ rệt đến đối thủ. Một cú đá vào chân làm đối thủ đi khập khiễng, một cú body shot khiến đối thủ phải thở dốc, hay một cú đấm làm đối thủ lảo đảo. Đó mới là “damage hiệu quả”. Những vết cắt do đòn sượt qua thường không được đánh giá cao bằng.
Tại sao “damage” lại quan trọng hơn tất cả?
Mục tiêu cuối cùng của một trận đấu là kết thúc đối thủ. Damage là thứ đưa bạn đến gần nhất với mục tiêu đó. Một võ sĩ có thể bị ép lồng, bị takedown, nhưng nếu anh ta là người duy nhất tung ra được những đòn đánh làm đối thủ bị tổn thương thực sự, anh ta có khả năng cao sẽ thắng hiệp đó.
Ví dụ thực tế: Volkanovski vs. Islam Makhachev 1
Nhiều người cho rằng Alexander Volkanovski đã thắng trận đó, đặc biệt là ở hiệp 5 khi anh knockdown và kiểm soát Islam Makhachev. Tuy nhiên, trong các hiệp trước đó, dù Volkanovski có số lượng đòn đánh nhỉnh hơn, nhưng những đòn đánh chất lượng và những pha kiểm soát hiệu quả hơn lại thuộc về Islam. Các giám định đã ưu tiên sự kiểm soát và những đòn đánh có trọng lượng của Islam trong phần lớn trận đấu hơn là cú bùng nổ cuối cùng của Volk.
Striking/Grappling Hiệu Quả: Khi Sức Mạnh Không Đủ
Nếu không có damage rõ rệt, giám định sẽ xét đến yếu tố thứ hai: Ai là người thực hiện các kỹ thuật tấn công (striking) và vật (grappling) hiệu quả hơn.
Không chỉ là đấm và đá
Striking hiệu quả là việc tung ra các đòn đánh hợp pháp trúng đích và làm thay đổi thế trận, chứ không phải là vung tay múa chân loạn xạ. Một võ sĩ có thể tung ít đòn hơn nhưng tỷ lệ chính xác cao hơn và các đòn đánh đó khiến đối thủ phải dè chừng.
Grappling và sự kiểm soát trên mặt đất
Một pha takedown thành công được tính điểm. Nhưng nếu sau khi takedown, võ sĩ nằm trên không làm được gì, chỉ ôm giữ trong khi người nằm dưới liên tục tấn công bằng chỏ và đấm, thì người nằm dưới mới là người “grappling hiệu quả” hơn. Việc chuyển vị trí (transitions), nỗ lực submission, và ground-and-pound mới là thứ được đánh giá cao.
Phân biệt giữa “bận rộn” và “hiệu quả”
Đây là một sai lầm phổ biến. Một võ sĩ có thể liên tục di chuyển, ra đòn, ép lồng, nhưng nếu các đòn đánh của anh ta toàn vào không khí hoặc bị chặn hết, trong khi đối thủ chỉ chờ cơ hội tung ra một vài đòn chính xác, thì người sau mới là người hiệu quả. Đừng nhầm lẫn giữa hoạt động và thành tích.
Sự Lấn Át và Kiểm Soát Lồng (Aggression & Octagon Control)
Đây là hai tiêu chí cuối cùng, chỉ được xem xét khi hai yếu tố trên hoàn toàn cân bằng. Nói thẳng ra, chúng rất ít khi là yếu tố quyết định một hiệp đấu.
“Aggression” không phải là cứ lao lên
Sự chủ động, hay “aggression”, được định nghĩa là nỗ lực chủ động để kết thúc trận đấu. Một võ sĩ cứ lao lên phía trước nhưng liên tục ăn đòn phản công thì không được gọi là “effective aggression”. Nó phải là sự chủ động có mục đích.
Kiểm soát lồng là gì?
Kiểm soát lồng (octagon control) là việc quyết định nhịp độ, vị trí và thế trận của cuộc đối đầu. Võ sĩ nào có thể buộc đối thủ phải đánh theo cách của mình, giữ trung tâm lồng đấu, và dồn ép đối thủ, người đó đang kiểm soát lồng.
Tại sao 2 yếu tố này chỉ là “phụ”?
Trong luật chấm điểm mới, hai yếu tố này đã bị giảm tầm quan trọng. Lý do là để tránh việc các võ sĩ chỉ “chạy vòng quanh” hoặc “ôm giữ” mà vẫn thắng điểm. Một võ sĩ có thể lùi trong cả hiệp nhưng nếu anh ta là người tung ra toàn bộ các đòn đánh chất lượng, anh ta vẫn sẽ thắng. Israel Adesanya là bậc thầy của lối đánh này.
Những Quyết Định Gây Tranh Cãi Nhất Lịch Sử UFC
Lý thuyết là một chuyện, nhưng thực tế các giám định vẫn là con người. Và họ đã tạo ra những quyết định khiến cộng đồng fan MMA dậy sóng.
Jon Jones vs. Dominick Reyes: Cú lật kèo kinh điển
Nhiều người, bao gồm cả tôi, tin rằng Dominick Reyes đã thắng 3 hiệp đầu rõ ràng. Nhưng các giám định lại cho Jon Jones thắng nhờ sự lấn lướt và những pha takedown ở các hiệp cuối. Đây là một ví dụ điển hình cho việc các giám định có thể bị ảnh hưởng bởi danh tiếng của một nhà vô địch.
Georges St-Pierre vs. Johny Hendricks: Vết nhơ trong sự nghiệp
Trận đấu mà GSP trông thảm hại nhất trong sự nghiệp của mình. Johny Hendricks rõ ràng là người gây ra nhiều damage hơn và kiểm soát phần lớn trận đấu. Quyết định chiến thắng cho GSP đến giờ vẫn là một trong những vụ “cướp” trắng trợn nhất.
Sean O’Malley vs. Petr Yan: Trận đấu chia rẽ cộng đồng
Một trận đấu cực kỳ cân bằng. Petr Yan có nhiều thời gian kiểm soát và takedown. Sean O’Malley lại là người gây ra damage rõ rệt hơn với cú gối làm Yan rách mặt. Cuối cùng, damage đã thắng. Quyết định này cho thấy sự thay đổi trong cách ưu tiên của giám định theo luật mới.
Góc Nhìn Cá Nhân: Trọng Tài Có Thực Sự “Thiên Vị”?
Sau nhiều năm xem và phân tích các trận đấu, tôi không nghĩ có một âm mưu “thiên vị” có hệ thống nào từ các giám định. Vấn đề nằm ở những yếu tố khác.
Áp lực từ tiếng la ó của đám đông
Hãy tưởng tượng bạn ngồi cạnh lồng đấu, xung quanh là 20,000 người đang hò hét tên của võ sĩ chủ nhà. Áp lực đó là có thật và nó có thể vô thức ảnh hưởng đến nhận định của bạn.
Kinh nghiệm cá nhân và góc nhìn hạn chế
Mỗi giám định có một nền tảng khác nhau (boxing, vật, BJJ) và góc nhìn của họ bị giới hạn ở một phía của lồng đấu. Đôi khi họ không thể thấy rõ một cú đấm hay một pha siết khóa. Sự không nhất quán giữa các giám định là điều không thể tránh khỏi.
Cá nhân tôi tin rằng…
Cá nhân tôi tin rằng hệ thống chấm điểm hiện tại là tốt nhất chúng ta đang có, nhưng cách thực thi nó vẫn còn vấn đề. Việc công khai bảng điểm sau mỗi hiệp có thể là một giải pháp, nó giúp các góc đài biết võ sĩ của mình đang thua hay thắng để điều chỉnh chiến thuật. Nhưng UFC và các Ủy ban thể thao có vẻ không hứng thú với sự thay đổi này. Cho đến lúc đó, tranh cãi vẫn sẽ là một phần không thể thiếu của môn thể thao này.
Kết luận
Hiểu rõ tiêu chí chấm điểm của trọng tài UFC sẽ giúp bạn bớt bực tức và tận hưởng trận đấu một cách trọn vẹn hơn. Lần tới khi xem một trận đấu cân não, thay vì chỉ đếm số đòn, hãy chú ý đến damage hiệu quả, ai là người chủ động tìm kiếm kết thúc, và ai đang kiểm soát thế trận. Mặc dù hệ thống 10-Point Must System không hoàn hảo và những quyết định gây tranh cãi vẫn sẽ xảy ra, nhưng ít nhất giờ đây bạn đã có đủ kiến thức để tranh luận một cách có cơ sở với đám bạn vào mỗi sáng Chủ Nhật (theo giờ Việt Nam).